Sytuacja małoletniej matki w przypadku roszczeń z art. 141 i 142 k.r.o.

Przypadki nastoletnich ciąż nie są zjawiskiem rzadkim w społeczeństwie^[1], choć w ciągu ostatnich 10 lat dostrzegalna jest tendencja spadkowa^[2]. Niemniej problematyczne z punktu widzenia tak prawa materialnego, jak i procesowego w praktyce jest czy małoletnia matka może wystąpić z roszczeniem z art. 141 k.r.o lub 142 k.r.o samodzielnie od ojca dziecka wobec jednoznacznej treści przepisu na nią wprost wskazującym jako jedynej uprawnionej do działania, czy może lub powininen tego dokonać w jej imieniu jej przedstawiciel ustawowy. A jeśli przedstawiciel czy samodzielnie, czy też powinien otrzymać uprzednio zgodę sądu rodzinnego na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd. W literaturze przedmiotu nie poświęcono zbyt wiele uwagi temu zagadnieniu ,a ma ono przełożenie na praktykę. Zdecydowanie nietrudno wyobrazić sobie sytuację np. małoletniej kobiety narodowości romskiej wydanej w ich tradycji za mąż w wieku lat kilkunastu, której to małżeństwo nie jest prawnie w polskim porządku ważne. Jest to zagadnienie kluczowe z punktu widzenia regulacji procesowych, gdyż nieprawidłowości w tym zakresie stanowią przejaw nieważności postępowania zgodnie z art. 379 pkt 2 k.p.c oraz bezwzględną przyczynę odrzucenia pozwu braną pod uwagę przez sąd z urzędu na etapie dekretacji pozwu i w każdym stanie sprawy (art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c i art. 202 k.p.c)”.

2. Charakter przepisu art. 141, 142 k.r.o
   
   

Zarówno przepis art. 141, jak i 142 k.r.o. dotyczą roszczeń matki dziecka względem biologicznego ojca dziecka, który to nie jest jej mężem. Pierwszy dotyczy tzw. „kosztów wyprawki” (leczenia matki, artykułów dla dziecka, wózka, fotelika, nosidełka, artykułów pielęgnacyjnych, łóżeczka itp.) oraz co najmniej trzymiesięcznego^[3] utrzymania matki w okresie porodu. Drugi zaś dotyczy zabezpieczenia od prawdopodobnego ojca kosztów utrzymania matki i dziecka w okresie trzech miesięcy od urodzenia się dziecka. W tym przypadku matka występuje z kosztami dla siebie jak i dla dziecka^[4] a one osobno są przyznawane na rzecz tak matki, jak dziecka^[5].

W doktrynie sporne jest czy roszczenia z art. 141 k.r.o mają charakter odszkodowawczy, czy alimentacyjny^[6]. Zasadnicza większość doktryny przedstawia pogląd dotyczący alimentacyjnego charakteru art. 141 k.r.o. ^[7]. Przepis art. 142 k.r.o ma definitywnie charakter alimentacyjny^[8]. Niektórzy przedstawiciele doktryny uważają, że o ile koszty utrzymania mają charakter alimentacyjny, to wydatki związane z ciążą i porodem nie mogą należeć do tejże kategorii^[9].  Autorka stoi na stanowisku, że zarówno w pierwszym, jak i drugim przypadku nie może być mowy o obowiązku stricte alimentacyjnym, albowiem alimenty dotyczą osób połączonych węzłem pokrewieństwa lub powinowactwa albo małżeństwa^[10]. Wobec nasciturusa nie może być mowy o władzy rodzicielskiej, wszak literalnie zgodnie z art. 92 k.r.o władza rodzicielska powstaje dopiero od chwili jego urodzenia^[11], czy też o pokrewieństwie i powinowactwie. Nie ma w prawie polskim możliwości sądowego ustalenia ojcostwa nasciturusa^[12]. A zatem nie ma też możliwości wystąpienia matki z roszczeniami w innym trybie niż art.142 k.r.o przed urodzeniem się dziecka - w szczególności, że kodeks rozróżnia sytuację urodzenia się dziecka żywego i martwego. Także dopiero wówczas można po urodzeniu martwym wytoczyć powództwo o ustalenie ojcostwa (matka)^[13]. W istocie warto podnieść, że pod rządami jeszcze dawnego kodeksu rodzinnego Sąd Najwyższy w orzeczeniu SN z 30.03.1961r. 3 Co 44/60^[14] przyjął, że zasada ta ma zastosowanie także w wypadku poronienia. Pokrewieństwo i powinowactwo można stwierdzić wyłącznie za pomocą aktów stanu cywilnego, które to najwcześniej są wydawane po urodzeniu się dziecka, niezamężna matka nie jest i nie będzie powinowatą biologicznego ojca swojego dziecka z samego faktu urodzenia biologicznego dziecka obcego mężczyzny. Niemniej, zdaniem autorki, odpowiednio stosuje się przepisy dotyczące alimentacji, jako bardzo zbliżone^[15]. Jan F podkreśla przy tym, że obowiązki ojca dziecka względem jego matki, wynikające z art. 141 k.r.o., wyprzedzają wszelkie obowiązki alimentacyjne z art. 128 k.r.o^[16], wszak jest to lex specialis^[17].

Gdyby roszczenie miał charakter typowo alimentacyjny, rozważania na temat sytuacji procesowej małoletnich matek winny być zbędne, albowiem tak jak w przypadku występowania o alimenty za małoletnie dziecko, występowałby rodzic takiej matki niejako automatycznie jako przedstawiciel ustawowy dziecka, bądź jego przedstawiciel ustawowy do osiągnięcia pełnoletności, a przepisy proceduralne wskazują w tym zakresie odmiennie, o czym szerzej w dalszych rozważaniach. W wielu opracowaniach podkreśla się jednak podobieństwo tychże stanów faktycznych i stąd identyczne warunki pisma.  W przypadku jednak omawianych roszczeń istnieją rozbieżności także wynikające z tego jak traktować takie roszczenia.

Interesujący pogląd w sprawie roszczeń z art. 141 k.r.o. przedstawili H. Haak i A. Haak-Trzuskawska^[18]. Wedle niego z tego roszczenia może skorzystać matka dziecka wyłącznie wtedy, gdy osobiście poniosła ona wydatki, koszty lub straty w rozumieniu tego przepisu. Gdyby ponieśli je jej rodzice, wówczas to im przysługiwałoby roszczenie z art. 140 k.r.o. Autorzy jednak nie wskazali, co w sytuacji, gdyby małoletnia matka korzystała z darowizny od rodziców, bądź z pożyczki od członków rodziny, albowiem mało wiarygodne z punktu widzenia doświadczenia życiowego jest, że osoba małoletnia miałaby zdolność kredytową pozwalającą na zawarcie z bankiem umowy kredytu. Wówczas w sytuacji, gdy małoletnia matka powyżej 13 roku życia otrzymuje darowiznę pieniężną od członków rodziny bliższej i dalszej (0 i I grupy podatkowej, aby uniknąć kwestii podatku od spadków i darowizn), to są to jej własne środki finansowe. W przypadku zaś umów opiewających na wyższe kwoty, a na pewno w przypadku umowy pożyczki, konieczne będzie uzyskanie zezwolenia sądu opiekuńczego na udzielenie zgody na zawarcie takiej czynności prawnej.

Istotnym jest z punktu widzenia realizacji danego roszczenia jest, że termin zgłoszenia przez matkę roszczenia z art. 141 k.r.o. to termin ustawowy, nieprzedłużalny, zaś dzień wymagalności roszczeń został określony na dzień porodu, a nie na dzień, w którym zaktualizowały się potrzeby matki i dziecka, czy też dzień, w którym ojciec dziecka niebędący mężem matki dowiedział się o samej ciąży lub porodzie^[19]. Nawet jeśli matka, po uzyskaniu zezwolenia sądu po ukończeniu 16 r.ż, a przed 18r.ż. Na zawarcie związku małżeńskiego z ojcem swojego dziecka zawrze z nim małżeństwo, roszczenia się nie dezaktualizują, a ojciec jest obowiązany do ponoszenia wydatków, kosztów lub strat za czas, gdy nie był jej mężem^[20].

W przypadku zaś roszczeń z art. 142 k.r.o. mamy do czynienia z uprawdopodbnieniem ojcostwa, nie zaś z jego faktycznym stwierdzeniem, albowiem zgodnie z definicją ze słownika języka polskiego^[21]: „twierdzenie to  1.zdanie oznajmujące wyrażające jakiś pewnik lub czyjeś mocne przeświadczenie o czymś» 2. log. «zdanie udowodnione w danej teorii”, zaś zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z 16.12.2005, I CNP 37/2005^[22], w celu uprawdopodobnienia "skarżący może powoływać i przedstawiać zarówno dowody, w tym tzw. dowody niedające pewności, jak i inne środki, nieuznawane przez kodeks za dowody, np. pisemne oświadczenia, surogaty dokumentów".  Niemniej kluczowym jest tu dowód, że ciąża istnieje, jej zaawansowanie- zaświadczenie lekarskie^[23] oraz uwiarygodnienie roszczenia^[24]. Ustawodawca zezwala w tym przypadku (art. 142 k.r.o) na wytoczenie wniosku w trybie zabezpieczenia roszczenia jeszcze przed porodem, niemniej matka dziecka wówczas także musi dochodzić już ustalenia ojcostwa (art. 143 k.r.o.). Nie może tych roszczeń dochodzić po porodzie oraz w przeciwieństwie do roszczeń z art. 141 k.r.o. Nie można wydłużyć terminu orzeczeniem sądowym^[25]. W Regulaminie urzędowania Sądów powszechnych^[26] (§  261)wyraźnie zaznaczono, że „ Zabezpieczając, przed urodzeniem się dziecka, przyszłe roszczenia alimentacyjne związane z ustaleniem ojcostwa, należy określić oddzielnie kwoty zabezpieczone na rzecz matki i oddzielnie kwoty zabezpieczone na rzecz dziecka.Termin płatności kwot dla matki określa się datą ścisłą. Termin płatności kwot dla dziecka określa się datą urodzenia dziecka, którą należy wskazać w postępowaniu egzekucyjnym”. Z chwilą porodu matka, która nie zgłosiła żądania, bądź, gdy na podstawie postanowienia o udzielenia zabezpieczenia wydanego w trybie art. 754 k.p.c. w terminie trzech miesięcy od daty porodu nie wniosła do sądu właściwego pozwu, matka traci uprawnienie do uzyskania tychże środków.

3. Sytuacja procesowa małoletnich matek– zdolność sądowa, procesowa, postulacyjna, legitymacja procesowa

Jak wskazano powyżej, o ile brak zdolności sądowej i procesowej stanowią przyczyny odrzucenia pozwu, jak i nieważności postępowania, a zatem zgodnie z art. 202 k.p.c. są weryfikowane w każdym stadium postępowania, to w przypadku zdolności postulacyjnej nie jest to tak oczywiste. Można wskazać, że brak jest w przedmiotowych sprawach przymusu adwokacko- radcowskiego, który może stanowić przyczynę odrzucenia zasadniczo jedynie skargi kasacyjnej, wszak w przypadku braku zdolności postulacyjnej z przyczyn natury faktycznej, jak np. braku znajomości języka polskiego, bądź niepełnosprawności strona ma prawo działania za pośrednictwem wyznaczonego przez siebie pełnomocnika. Brak legitymacji procesowej stanowiącej element kompetencji procesowej^[27] zdefiniowanej jako umocowanie do uzyskania, w roli strony, merytorycznego rozstrzygnięcia co do przedmiotu konkretnego postępowania sądowego, dotyczącego własnych lub cudzych praw podmiotowych^[28] może skutkować oddaleniem powództwa.

W istocie niezwykle istotnymi kwestiami są atrybuty procesowe małoletnich rodziców, ze szczególnym uwzględnieniem matki dziecka, która według przepisu k.r.o ma mieć możliwość realizacji uprawnienia ustawowego do dochodzenia środków. Sama przy tym nie mając pełnej zdolności do czynności prawnych, a zatem optymalnie rzecz ujmując biologicznie mając możliwość zajścia w ciążę mniej więcej od 12 roku życia (istnieje możliwość także wcześniej, jest to indywidualne^[29]), co najwyżej samodzielnie do dokonywania czynnści dotyczących w ramach  umów należących do powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, rozporządzania własnym zarobkiem, czy dotyczących przedmiotów majątkowych oddanych osobie ograniczonej w zdolności do swobodnego użytku.

Bez wątpienia z chwilą urodzenia się jej samej małoletnia matka, jak w przypadku zdolności prawnej która jest skorelowana^[30] ze zdolnością sądową, małoletnia matka posiada zdolność sądową. Ma zatem prawa i obowiązki realizowane w toku postępowania, a także procesowe uprawnienie dotyczące uzyskania wyroku orzekającego o zasadności żądania^[31].

W odniesieniu do zdolności procesowej, to stanowić ma ona korelat zdolności do czynności prawnych^[32], jako zdolność do czynności procesowej.  Joanna Bodio podkresla, że „De lege lata te same podmioty, które posiadają zdolność sądową, mają również zdolność procesową”^[33], albowiem twierdzi ona, że Kodeks postępowania cywilnego nie posługuje się pojęciem pełnej, czy ograniczonej zdolności procesowej^[34]. Niemniej należy zauważyć, że zdolność procesowa pozwala stronie na dokonywanie czynności procesowych osobiście lub przez  ustanowionego pełnomocnika procesowego^[35]. 

Odnosząc to na grunt niniejszego kazusu, stwierdzić należy, że nastoletnie, niepełnoletnie matki jeżeli ukończyły 13 r.ż. Mogą samodzielnie działać jedynie w zakresie, wjakim mogłyby działać w prawie materialnym, w przeciwnym wypadku nie mają zdolności do dokonania samodzielnie czynności procesowej, a muszą działać przez przedstawiciela ustawowego, zarówno w czynnościach materialnoprawnych, jak i w postępowaniu, co zgodnie z przepisami art. 126 i. n. k.p.c. należy uwzględniać w oznaczeniu strony w pismach^[36]. W przypadku matki nie mającej zdolności do czynności prawnych (czyli zarówno  poniżej 13 r.ż, bądź też powyżej, ale ubezwłasnowolnionej, abstrahując już, że współżycie z osobą poniżej 15r.ż. w Polsce stanowi przestępstwo, nie może ona w żadnym razie podejmować czynności procesowych samodzielnie. Jest ona jednak jedyną legitymowaną czynnie do tego, aby wytoczyć przedmiotowe postępowanie.

Odmiennie sytuacja ma się z matkami, które ukończyły 16 rok życia w chwili porodu. Ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 220, poz. 1431) dodano art. 453 ¹ k.p.c., wedle którego „W sprawach o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka oraz o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa matka i ojciec dziecka mają zdolność procesową także wtedy, gdy są ograniczeni w zdolności do czynności prawnych, jeżeli ukończyli lat szesnaście”, zaś zgodnie z art. 143 k.r.o „jeżeli ojcostwo mężczyzny, który nie jest mężem matki, nie zostało ustalone, zarówno dziecko, jak i matka mogą dochodzić roszczeń majątkowych związanych z ojcostwem tylko jednocześnie z dochodzeniem ustalenia ojcostwa. Nie dotyczy to roszczeń matki, gdy dziecko urodziło się nieżywe”.Wówczas łączono nowelizację tego przepisu ze zmianą w prawie rodzinnym pozwalająca na uznanie ojcostwa przez małoletnich ojców mających ukończony 16 r.ż. Ustalając granicę wieku jako „ minimalny zasób doświadczeń w życiu społecznym”^[37].

Tym samym wytoczenie powództwa, jak i podejmowanie dalszych czynności procesowych szesnastoletniej matki (i tej do ukończenia 18 r.ż). nie wymaga zgody ani zastępstwa przedstawiciela ustawowego^[38]. Przed nowelizacją, uprawnienia takowego T. Sokołowski  dopatrywał się w przepisach i podnosił, że „zgodnie z przepisem art. 65 § 2 k.p.c. w zw. z art. 17 k.c, małoletnia matka mająca ograniczoną zdolność do czynności prawnych może dochodzić swoich roszczeń przed sądem” ^[39].

A contrario zatem matki poniżej 16 roku życia nie posiadają zdolności procesowej , aby samodzielnie działać w procesie. Wobec czego wymagana jest zgoda reprezentanta w sytuacji młodszych matek na wytoczenie postępowania, a nawet i reprezentacja.

Skoro z przeprowadzonej analizy wynika, że małoletnia matka poniżej lat 16 musi działać przez przedstawiciela, to należy się zastanowić, czy taka reprezentacja stanowi czynność zwykłego zarządu czy też poza nią wykracza.  W ocenie  autorki przekracza to zakres czynności zwykłego zarządu nad majątkiem dziecka (małoletniej nastoletniej matki poniżej 16 roku życia), zaś w orzecznictwie wskazuje się, że czynność prawna dokonana w imieniu dziecka bez wymaganego uprzedniego zezwolenia sądu jest bezwzględnie nieważna i nie może zostać konwalidowana^[40].  Warto także zwrócić uwagę, że w najnowszym orzecznictwie Sąd Najwyższy stoi na stanowisku, że zgoda sądu rodzinnego nie musi mieć charakteru uprzedniego, byleby przedstawiciel dysponował nią na moment wydania wyroku^[41]. Rodzi to istotny dysonans, w świetle treści przepisów nakazujących badanie na każdym etapie sprawy, w szczególności na etapie dekretacji pozwu. Warto przy tym wyraźnie podnieść, że oczekiwanie na wydanie orzeczenia przez sąd rodzinny nie wstrzymuje ustawowego terminu tak jak w sytuacji znowelizowanych przepisów prawa spadkowego, które to uległy zmianie na skutek wejścia w życie ustawy z 28.07.2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (od weszła w życie 15.11.2023r.)^[42] . W ocenie autorki warto rozważyć nowelizację także i w tym zakresie, gdyż treść przepisów nie pozwala na jednoznaczne przyjęcie najnowszego stanowiska Sądu Najwyższego.

Co do zasady, aby uniknąć odrzucenia pozwu w sprawie roszczeń małoletnich matek poniżej 16 r.ż.  w praktyce warto by wystosować nawet w tym samym czasie zarówno wniosek przedstawiciela ustawowego nastoletniej matki o udzielenie zezwolenia na czynność przekraczającą zwykły zarząd majątkim dziecka przyjmując w dowolny sposób, czy ma to być jeden rodzic, czy oboje^[43] jako wnioskodawcy (bądź kurator, opiekun ustanowiony przez sąd) oraz wystosowanie pozwu w trybie art.1 czy 142 k.r.o. nawet bez zgody sądu rodzinnego z jednoczesnym^[44] wnioskiem zawartym w pozwie o zawieszenie postępowania na podstawie art. 177§ 1 pkt 1 k.p.c.^[45]. Wówczas możemy zagwarantować realizację i ochronę prawną roszczenia bez obaw, że ze względu na terminy ustawowe na wytoczenie powództwa, zwłaszcza w terminie wskazanym w art. 142 k.r.o., wiek matki i realna praca sądownictwa rodzinnego (tempo rozpatrywania spraw oraz powszechne obciążenie wydziałów, w szczególności rodzinnych) w Polsce doprowadzą do utraty prawa do roszczenia. Strona w przypadku złożenia tych postępowań jednocześnie także wówczas zyska argument, w razie odrzucenia pozwu o ustalenie ojcostwa i roszczenia z tym związane już na etapie dekretacji, co mając na uwadze literalne brzmienie przepisu, jest potencjalnie możliwe i wysoce prawdopodobne.

4. Podsumowanie

Odpowiedź na pytanie, czy małoletnia matka może samodzielnie występować z roszczeniami z art. 141-142 k.r.o, jawi się jako zagadnienie kluczowe z punktu widzenia regulacji procesowych. Wszelkie nieprawidłowości w tym zakresie stanowią bowiem przejaw nieważności postępowania zgodnie z art. 379 pkt 2 k.p.c oraz bezwzględną przyczynę odrzucenia pozwu braną pod uwagę przez sąd z urzędu na etapie dekretacji pozwu i w każdym stanie sprawy (art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c. i art. 202 k.p.c.)”.  Kluczowa staje się tu analiza omawianych regulacji z przepisami o zdolności do czynności prawnych małoletnich, zdolności procesowej oraz instytucji przedstawicielstwa ustawowego.

Wyjątkowo, na mocy przepisu szczególnego art. 453¹ k.r.o małoletnia matka może samodzielnie wnieść pozew z art. 141 i 142 k.r.o. łącznie z dochodzeniem ojcostwa na podstawie art. 143 k.r.o, o ile ukończyła 16 rok życia w momencie jego składania (nie jest tu więc istotny jej wiek w momencie urodzenia dziecka.

Brak pełnej zdolności do czynności prawnych po stronie małoletniej matki, która nie ukończyła 16r. ż. (czyli która nie wyszła za mąż, bo jedynie wówczas może ona uzyskać status pełonoletniej), bądź też zdolności procesowej co do zasady wyklucza jej samodzielne występowanie z roszczeniami na drodze sądowej, co uzasadnia konieczność działania przez przedstawiciela ustawowego lub kuratora. Działanie takie w ocenie autorki przekracza zakres zwykłego zarządu, wymaga więc uprzedniej zgody sądu w postaci zezwolenia na dokonania czynności przekraczającej zwykły zarząd.

De lege ferenda należałoby rozważyć kwestię modyfikacji terminu w zakresie małoletniej poniżej 16 roku życia, która do działania potrzebuje rodzica/opiekuna prawnego działającego za zgodą sądu opiekuńczego, albowiem niweczy to faktyczną możliwość wystosowania pozwu np. z art. 142 k.r.o. Przeprowadzona analiza prowadzi również do wniosku, że obecny stan prawny, jak i podejście orzecznictwa nie zawsze zapewniają efektywną realizację funkcji ochronnej art. 141–142 k.r.o., co uzasadnia dalszą dyskusję nad potrzebą jego modyfikacji.

Warto również pamiętać, że w przypadku małoletnich matek poniżej 16 r.ż. w omawianych postępowaniach powinny być zastosowane także przepisy o wysłuchaniu małoletniego (art. 216 ^{1i 2} k.p.c.), względnie jako dowód sąd winien rozważyć przesłuchanie w trybie art. 302 §2 k.p.c. przedstawiciela ustawowego, bądź małoletnią matkę.

1. 1. 1. Bodio Joanna, Glosa Korelacja zdolności sądowej i procesowej. Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z 14.03.2019 r., II PZ 3/19 , Przegląd Sądowy 6/2022
      2. Bodio Joanna,  Zdolność do czynności prawnych a zdolność procesowa – na wybranych przykładach w sprawach z zakresu prawa osobowego i rodzinnego, Studia prawnicze 2011/2
      3. Bodio Joanna [w:] Andrzej Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1-729, Lex/ el 2019, art. 453 1
      4. Borysiak Witold , Kilka uwag o zakresie zastosowania przepisów dotyczących odrzucenia spadku w imieniu dziecka bez zezwolenia sądu opiekuńczego, Przegląd Sądowy 5/2025,
      5. Błaszczak Łukasz, O kompetencji (prawnej) stron i metodzie dokonywania czynności procesowych w sądowym postępowaniu cywilnym [w:] Mirosław Sadowski, Aleksandra Spychalska, Katarzyna Sadowa, Rozprawa o metodzie prawa i polityki Wrocławskie Studia Erazmiańskie, Wrocław 2014
      6. Błaszczak Łukasz, [w: ] Łukasz Błaszczak, Elwira Marszałkwoska- Krześ, Przymioty procesowe stron i uczestników postępowania nieprocesowego niezbędne do dochodzenia ochrony prawnej na drodze sądowej. Wybrane zagadnienia, Studia Prawno-Ekonomiczne, 2015, t. 95
      7. Dominowska Joanna , Zabezpieczenie roszczeń alimentacyjnych matki i dziecka przed urodzeniem się dziecka i po jego urodzeniu , PS 4/ 2015, s.31
      8. Domińczyk Tadeusz w: Kazimierz Piasecki (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy.Komentarz, Lexis Nexis 2011/el,art. 141
      9. Dziurda Marcin, Oznaczenie stron w sprawach cywilnych. Zagadnienia materialnoprawne i procesowe, Warszawa 2024, Lex/el
      10. Grzegorczyk Paweł, Legitymacja procesowa – pojęcie, funkcje i reżim procesowy, Przegląd Sądowy 2/ 2020
      11. Grzegorczyk Paweł [w :] Tadeusz Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze. Artykuły 1-124, Warszawa 2023 , lex/el, art 65
      12. Gwiazdomorski Jan, Roszczenia matki dziecka pozamałżeńskiego przeciwko jego ojcu, który nie jest jej mężem, RPEIS 1974, z. 3
      13. Gwiazdomorski Jan [ w:] System Prawa Rodzinnego i Opiekuńczego, red. J. Piątowski, Ossolineum 1985,
      14. Haak Henryk, Haak-Trzuskawska Anna, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz [w:] Obowiązek alimentacyjny. Komentarz do art. 128–1441 KRO oraz związanych z nimi regulacji KPC, 1, 2020, Legalis
      15. Ignaczewski J acek [w: ]Helena Ciepła, Jacek Iganczewski, J. Skibińska-Adamowicz, Komentarz do spraw rodzinnych, LexisNexis 2014, Lex/el
      16. Jędrejek Grzegorz,, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, Lex/el 2019,
      17. Kawałko Anna , Witczak Hanna [w:]Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy,LEX/el. 2023, art. 141
      18. Knypl Zenon, Postępowanie zabezpieczające, Currenda 2011, LEX/ el.
      19. Korzan Kazimierz, Postępowanie nieprocesowe w systemie postępowania cywilnego, cz. II,  Rejent 2004/9
      20. Laskowska Agnieszka,. Zawieszenie sądowego postępowania rozpoznawczego w sprawach cywilnych, Warszawa 2009
      21. Manowska Małgorzata [ w:] Małgorzata Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1-477(16), Lex/el 2022, art. 453 1 ,
      22. Mazurkiewicz Jacek , Dopuszczalność sądowego ustalania ojcostwa dziecka poczętego, RPEiS 1974, z. 4,
      23. Obrębski Robert, Zarys istoty zdolności sądowej w postępowaniu cywilnym ,PPC 1/2016,
      24. Obrębski Robert, Zarys istoty zdolności procesowej w postępowaniu cywilnym, PPC 1/2017,
      25. Oleszko A. , Glosa do uchwały SN z 17 stycznia 1980 r., III CZP 86/79, LexisNexis nr 303462, NP 1981, nr 10-12,
      26. Resich Zbigniew., Komentarz do 61 k.p.c., [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, red. Zbigniew Resich, Warszawa 1975
      27. Rodziewicz Józef w: Sławomir Dalka, Józef Rodziewicz, Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne, Warszawa 1994
      28. Sierakowski Bartosz, Waberski Mateusz , Zdolność sądowa i procesowa strony (osoby fizycznej i prawnej), wobec której w państwie spoza Unii Europejskiej wydano orzeczenie o wszczęciu postępowania upadłościowego – zakres zastosowania statutu personalnego i statutu upadłościowego , Instytut Wymiaru Sprawiedliwości Prawo Prywatne Warszawa 2022
      29. Sokołowski Tomasz, Sytuacja prawna małoletniej matki przed urodzeniem dziecka, RPSiS 1995 nr 3,
      30. Studzińska Joanna. w: Jakub M. Łukasiewicz (red.), Iwona Ramus (red. ), Prawo alimentacyjne. Zagadnienia systemowe i proceduralne, Wydawnictwo A. Marszałek 2015, LEX/el
      31. Strzebińczyk Jerzy , Prawo rodzinne. Warszawa 2003
      32. Urbańska- Łukaszewicz A., Sytuacja prawna małoletnich rodziców w zakresie możliwości sprawowania władzy rodzicielskiej,STUDIA PRAWNICZE KUL 3 (87) 2021
      33. Włodyka Stanisław, Postępowanie sądowe w sprawach o alimentację, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 1957, nr 4, s. 286.
      34. Uzasadnienie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw. Druk nr 629, https://orka.sejm.gov.pl/Druki6ka.nsf/0/1E8CDBD5F38B2E25C125746700371126/$file/629-uzas.doc
      35. Zawistowski Dariusz,  Postępowanie zabezpieczające. Komentarz. Wybór orzeczeń, Warszawa 2007.